Học để tiến bộ, để phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến nhiệm vụ nâng cao dân trí, chống “giặc dốt”. Trong bài viết Những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đăng trên báo Cứu quốc ngày 3/9/1945, Người khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, học tập không phải công việc chỉ dành cho một giai đoạn của cuộc đời mà là quá trình thường xuyên, liên tục: “Học không bao giờ cùng. Học mãi để tiến bộ mãi. Càng tiến bộ, càng thấy càng phải học thêm”.

Tư tưởng học tập suốt đời của Người trước hết thể hiện ở quan niệm ai cũng phải học. “Trai, gái, trẻ, già, cán bộ, công nhân đều phải học cả”. Học không chỉ là học chữ, học trong nhà trường mà còn là học chính trị, văn hóa, kỹ thuật, nghiệp vụ, kinh nghiệm và phương pháp làm việc. Không gian học tập cũng được mở rộng ra toàn xã hội: “Học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học Nhân dân”.

Như vậy, học tập trong tư tưởng Hồ Chí Minh luôn gắn với thực tiễn: học để làm việc, để tiến bộ, nâng cao năng lực phục vụ Nhân dân, phụng sự Tổ quốc. Đây cũng là nền tảng tư tưởng quan trọng cho quan niệm về xã hội học tập trong điều kiện hiện nay. Thấm nhuần tư tưởng của Người, Đảng ta luôn xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập.

Trong bối cảnh tri thức và công nghệ thay đổi nhanh chóng, học tập suốt đời càng trở thành yêu cầu tất yếu. Một nền giáo dục mở không chỉ tạo cơ hội học tập cho trẻ em, học sinh, sinh viên mà còn phải tạo điều kiện để người lao động, người cao tuổi, người dân ở nông thôn, miền núi và mọi tầng lớp Nhân dân có thể học tập theo nhu cầu, cập nhật tri thức, nâng cao kỹ năng và thích ứng với những thay đổi của cuộc sống.

Lời Bác dạy với quê hương Nghệ An

Sinh ra ở Nghệ An, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành cho quê hương tình cảm sâu nặng. Trong nhiều thư, bài viết gửi cán bộ, đảng viên và Nhân dân Nghệ An, Người thường xuyên nhắc nhở về việc học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ. Trong Thư gửi các đồng chí tỉnh nhà ngày 17/9/1945, Người nhắc cán bộ, đảng viên Nghệ An phải xác định tinh thần vừa làm, vừa học. Những năm sau đó, Người nhiều lần nhắc đến nhiệm vụ học tập, xóa nạn mù chữ, nâng cao trình độ văn hóa và chuyên môn; đồng thời biểu dương những người cao tuổi vẫn cố gắng học chữ, học làm tính.

Trong lần đầu về thăm quê năm 1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến giáo dục và việc học của thế hệ trẻ. Tại buổi nói chuyện với Hội nghị đại biểu nhân dân Nghệ An ngày 14/6/1957, Người lưu ý tỷ lệ học sinh nữ còn thấp và yêu cầu các gia đình tạo điều kiện cho con gái được đến trường. Người cũng nhấn mạnh mục đích của học tập là để phục vụ Nhân dân, chứ không phải chỉ nhằm tìm kiếm địa vị hay bằng cấp.

Sau khi ghi nhận những kết quả của phong trào bình dân học vụ, Người vẫn yêu cầu Nghệ An tiếp tục cố gắng. Trong thư gửi phụ lão xã Nam Liên ngày 19/12/1958, Người mong các cụ tiếp tục vận động, giúp đỡ đồng bào “cố gắng học thêm nữa để nâng cao hơn nữa trình độ văn hoá”.

Lần thứ hai về thăm quê vào tháng 12/1961, vấn đề học tập tiếp tục được Người đặc biệt quan tâm. Tại buổi nói chuyện với cán bộ và đồng bào tỉnh Nghệ An ngày 9/12/1961, Người yêu cầu tiếp tục xóa nạn mù chữ; tại xã Nam Liên, Người vừa vui mừng trước sự phát triển của trường lớp, vừa thẳng thắn chỉ ra những hạn chế và kêu gọi người đã biết chữ giúp đỡ người chưa biết chữ. Đặc biệt, trong buổi nói chuyện với cán bộ, đảng viên hoạt động lâu năm ở Nghệ - Tĩnh ngày 9/12/1961, Người để lại thông điệp sâu sắc về học tập suốt đời: “Tôi năm nay 71 tuổi, ngày nào cũng phải đi học... Công việc cứ tiến mãi, không học thì không theo kịp, công việc nó sẽ gạt mình lại phía sau”. Người khẳng định: “Một người cách mạng phải hoạt động và học tập cho đến phút cuối cùng”.

Cũng trong chuyến về quê lần cuối, khi nói chuyện với cán bộ, giáo viên và học sinh Trường Sư phạm miền núi Nghệ An, Người căn dặn việc học phải gắn với lao động sản xuất và thực tiễn; học để làm cho kinh tế, chính trị, văn hóa tiến bộ, đoàn kết các dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. “Các cháu không phải học rồi ở đây, mà phải trở về giúp đồng bào”. Những lời căn dặn ấy cho thấy, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, học tập không bao giờ tách rời cuộc sống. Học là để hành động, để cống hiến và để không ngừng hoàn thiện mình.

Biến lời dạy thành những phong trào cụ thể

Ngày nay, những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về học tập suốt đời đang được Nghệ An cụ thể hóa bằng nhiều chủ trương, chương trình và phong trào. Thực hiện Quyết định số 1373/QĐ-TTg ngày 30/7/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021-2030”, Nghệ An đã ban hành Quyết định số 148/QĐ-UBND ngày 18/1/2022 về Kế hoạch thực hiện Đề án trên địa bàn tỉnh.

Cùng với đó, Chỉ thị số 26-CT/TU ngày 20/12/2023 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Nghệ An về đẩy mạnh công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2023-2030 tạo thêm cơ sở chính trị để công tác này được triển khai đồng bộ. Một điểm đáng chú ý trong cách làm của Nghệ An là gắn xây dựng xã hội học tập với chuyển đổi số, đồng thời lấy việc phát triển các mô hình học tập làm nền tảng. Thực hiện Quyết định số 387/QĐ-TTg ngày 25/3/2022 về Chương trình “Đẩy mạnh phong trào học tập suốt đời trong gia đình, dòng họ, cộng đồng, đơn vị giai đoạn 2021-2030”, các mô hình “Gia đình học tập”, “Dòng họ học tập”, “Cộng đồng học tập”, “Đơn vị học tập” tiếp tục được triển khai sâu rộng. Theo số liệu trong báo cáo của Hội Khuyến học tỉnh, hằng năm toàn tỉnh có trên 85,2% hộ gia đình đạt danh hiệu “Gia đình học tập”; trên 80,5% dòng họ đạt danh hiệu “Dòng họ học tập”; trên 80,6% thôn, tổ dân phố đạt danh hiệu “Cộng đồng học tập”; khoảng 80,5% đơn vị thuộc cấp xã quản lý đạt danh hiệu “Đơn vị học tập”. Những con số này cho thấy phong trào học tập ngày càng đi vào đời sống, trở thành hoạt động thường xuyên trong gia đình và cộng đồng.

Hệ thống Trung tâm học tập cộng đồng tiếp tục được củng cố. Trong nhiệm kỳ 2021-2026, các trung tâm đã tổ chức khoảng 11.500 lớp tập huấn về chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật, chuyển giao khoa học - kỹ thuật, đào tạo nghề, kỹ năng sống và chuyển đổi số, thu hút khoảng 520.000 lượt người tham gia. Công tác phát triển hội viên cũng được quan tâm. Nếu đầu nhiệm kỳ toàn tỉnh có 775.276 hội viên, đạt 23,2% dân số, thì đến nay số hội viên đạt 949.667 người, chiếm trên 27,1% dân số.

“Công dân học tập” - bước chuyển trong thời đại số

Nếu các mô hình “Gia đình học tập”, “Dòng họ học tập”, “Cộng đồng học tập” tạo nền tảng xã hội cho việc học tập suốt đời, thì mô hình “Công dân học tập” mở rộng không gian học tập sang môi trường số. Quyết định số 677/QĐ-TTg ngày 3/6/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Xây dựng mô hình Công dân học tập giai đoạn 2021-2030”, tạo cơ sở để triển khai mô hình này trên phạm vi cả nước.

Tại Nghệ An, Hội Khuyến học tỉnh đã tổ chức 5 lớp tập huấn cấp tỉnh về sử dụng phần mềm đánh giá mô hình “Công dân học tập” cho 300 lượt cán bộ Hội; đồng thời hỗ trợ tổ chức 20 lớp tập huấn tại cơ sở cho hơn 1.200 lượt học viên. Đến nay, hơn 20.000 hội viên trên địa bàn tỉnh đã đăng ký và tạo tài khoản trên phần mềm đánh giá mô hình “Công dân học tập”. Đây là bước chuyển từ vận động người dân “đi học” sang xây dựng năng lực để mỗi người tự học, học thường xuyên và học suốt đời. Công nghệ số, nếu được khai thác đúng hướng, sẽ giúp tri thức đến gần hơn với người dân, nhất là ở nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Tinh thần ấy còn được thể hiện qua những mô hình khuyến học giàu tính cộng đồng như “Tiếng trống khuyến học”, “Vườn chuối khuyến học”, “Đàn gà khuyến học”, “Nuôi lợn nhựa khuyến học”, cùng “Tháng Khuyến học”, “Tết Khuyến học”. Những cách làm giản dị nhưng thiết thực đã góp phần huy động nguồn lực xã hội, chăm lo việc học và khơi dậy truyền thống hiếu học trong mỗi gia đình, dòng họ, cộng đồng.

Từ truyền thống hiếu học đến động lực phát triển

Phong trào khuyến học, khuyến tài không chỉ góp phần tạo cơ hội học tập mà còn đồng hành với sự nghiệp nâng cao chất lượng giáo dục của Nghệ An. Theo số liệu trong bài viết, năm 2024, học sinh Nghệ An giành 90 giải tại kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, đứng thứ 4 toàn quốc; tại kỳ thi học sinh giỏi quốc gia năm học 2025-2026, học sinh của tỉnh giành 113 giải, tăng 17 giải so với năm học trước. Trong nhiệm kỳ 2021-2026, Quỹ Khuyến học các cấp đã huy động trên 555 tỷ đồng, trao học bổng, phần thưởng cho hơn 1,097 triệu lượt học sinh, sinh viên, giáo viên và người học, với tổng kinh phí trên 396 tỷ đồng. Đằng sau những con số ấy là sự chung tay của các cấp, các ngành, tổ chức, doanh nghiệp và Nhân dân; qua đó tiếp sức cho người học có hoàn cảnh khó khăn, khơi dậy ý chí vươn lên bằng tri thức.

Những kết quả trên cho thấy khuyến học, khuyến tài ở Nghệ An đang từng bước chuyển từ hỗ trợ việc học sang kiến tạo môi trường học tập. Trong môi trường ấy, nhà trường không còn là nơi duy nhất cung cấp tri thức; gia đình, dòng họ, cộng đồng, cơ quan, đơn vị và môi trường số đều trở thành những không gian học tập. Đó cũng là cách để truyền thống hiếu học của quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh được tiếp nối trong điều kiện mới. Nhiều dòng họ xây dựng quỹ khuyến học, tuyên dương học sinh, sinh viên đạt thành tích cao; nhiều cộng đồng phát triển thư viện, câu lạc bộ đọc sách, lớp học kỹ năng và các hoạt động học tập trực tuyến. Những mô hình ấy đang góp phần hình thành văn hóa học tập từ cơ sở.

Để “Học không bao giờ cùng” trở thành văn hóa của mỗi người

Tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đời không chỉ có ý nghĩa đối với giáo dục mà còn là phương thức phát triển con người. Người học để biết, để làm, để tiến bộ và để phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân. Trong điều kiện kinh tế tri thức và chuyển đổi số, tinh thần ấy càng trở nên thiết thực.

Đối với Nghệ An, vận dụng tư tưởng của Người về học tập suốt đời trước hết là tiếp tục làm cho truyền thống hiếu học của quê hương trở thành động lực phát triển. Đó là xây dựng môi trường để mỗi người dân có thể học tập thường xuyên; tạo điều kiện để người lao động cập nhật kiến thức, kỹ năng; mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức số; đồng thời nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các mô hình học tập. Đây cũng là một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết xác định giáo dục và đào tạo là một trong những lĩnh vực quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng con người Nghệ An.

Từ lời Bác dạy đến những mô hình “Công dân học tập”, “Gia đình học tập”, “Dòng họ học tập”, “Cộng đồng học tập”, hành trình xây dựng xã hội học tập ở Nghệ An đang cho thấy một điều: tư tưởng lớn chỉ thực sự có sức sống khi được chuyển hóa thành những việc làm cụ thể trong đời sống. “Học không bao giờ cùng” vì thế không chỉ là một lời dạy đã đi qua thời gian. Đó là một phương châm sống, một yêu cầu phát triển và một giá trị văn hóa cần được bồi đắp trong mỗi gia đình, cộng đồng và mỗi người dân. Trong một thế giới mà tri thức luôn vận động, công nghệ liên tục thay đổi, học tập suốt đời chính là cách để con người không bị bỏ lại phía sau.

Với truyền thống hiếu học, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và những kết quả đã đạt được, Nghệ An đang có thêm nền tảng để xây dựng một xã hội học tập thực chất, mở và linh hoạt; qua đó góp phần phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng cuộc sống và hiện thực hóa khát vọng xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh, văn minh. Từ “Học không bao giờ cùng” đến một xã hội học tập không chỉ là hành trình tiếp nối lời Bác dạy, mà còn là hành trình để mỗi người dân Nghệ An chủ động làm chủ tri thức, làm chủ tương lai và góp sức xây dựng quê hương, đất nước.

Nguyễn Thị Thanh, Trung tâm Kiểm định chất lượng Giáo dục, Trường Đại học Vinh 

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
2. Bộ Chính trị (2023), Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023 về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
3. Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
4. Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
5. Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 12, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
6. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 15, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội.
7. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1373/QĐ-TTg ngày 30/7/2021 phê duyệt Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021-2030”.
8. Thủ tướng Chính phủ (2021), Chỉ thị số 14/CT-TTg ngày 25/5/2021 về đẩy mạnh công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021-2030.
9. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 387/QĐ-TTg ngày 25/3/2022 phê duyệt Chương trình “Đẩy mạnh phong trào học tập suốt đời trong gia đình, dòng họ, cộng đồng, đơn vị giai đoạn 2021-2030”.
10. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 677/QĐ-TTg ngày 3/6/2022 phê duyệt Chương trình “Xây dựng mô hình Công dân học tập giai đoạn 2021-2030”.
11. Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An (2022), Quyết định số 148/QĐ-UBND ngày 18/1/2022 ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021-2030 trên địa bàn tỉnh Nghệ An”.
12. Ban Thường vụ Tỉnh ủy Nghệ An (2023), Chỉ thị số 26-CT/TU ngày 20/12/2023 về đẩy mạnh công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2023-2030.