Cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí gắn liền với nhiều bước ngoặt lớn của cách mạng Việt Nam giai đoạn 1926–1941: từ quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, khôi phục tổ chức Đảng, hoạch định đường lối cách mạng đến xây dựng lực lượng vũ trang và chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Dù hoạt động cách mạng chưa đầy 15 năm và hy sinh khi mới 40 tuổi, Phùng Chí Kiên vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cách mạng Việt Nam như một trong những cán bộ quân sự đầu tiên của Đảng được đào tạo bài bản trong môi trường cách mạng quốc tế.

1. Từ quê hương Nghệ An giàu truyền thống yêu nước đến con đường cách mạng vô sản

Phùng Chí Kiên tên khai sinh là Nguyễn Vĩ, sinh ngày 18-5-1901 tại làng Mỹ Quan Thượng, tổng Vạn Phần, nay thuộc xã Hùng Châu, tỉnh Nghệ An. Đồng chí sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo nhưng có truyền thống hiếu học, trọng nghĩa khí và giàu tinh thần yêu nước. Cha là ông Nguyễn Văn Khoản từng học chữ Nho, làm nghề dạy học, bốc thuốc và buôn bán; mẹ là bà Trần Thị Cúc cần cù, giàu đức hy sinh.

Đầu thế kỷ XX, Nghệ An là trung tâm lớn của phong trào yêu nước Việt Nam, quê hương của Phan Bội Châu và nhiều chí sĩ cách mạng. Các phong trào Đông Du, Duy Tân, xuất dương tìm đường cứu nước phát triển mạnh mẽ, tạo ảnh hưởng sâu rộng đến thanh niên xứ Nghệ. Từ năm 1905–1926, riêng huyện Diễn Châu có 48 thanh niên xuất dương, trong đó 32 người sang Xiêm và 11 người sang Trung Quốc. Giai đoạn 1925–1929, xã Diễn Yên có 19 thanh niên tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, trong đó 10 người trực tiếp xuất dương hoạt động cách mạng. Những con số đó phản ánh sự lan tỏa mạnh mẽ của phong trào yêu nước và khuynh hướng cách mạng vô sản tại quê hương Phùng Chí Kiên.

Khoảng năm 1925, khi làm việc tại ga Yên Lý, Nguyễn Vĩ được tiếp xúc với tài liệu tuyên truyền của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và dần giác ngộ tư tưởng cách mạng vô sản. Tháng 10-1926, đồng chí vượt Trường Sơn sang Lào, qua Thái Lan rồi đến Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, Nguyễn Vĩ được Hồ Chí Minh trực tiếp huấn luyện chính trị và đặt bí danh mới là Phùng Chí Kiên. Việc đổi tên đánh dấu bước chuyển căn bản từ một thanh niên yêu nước sang người chiến sĩ cách mạng chuyên nghiệp.

2. Quảng Châu – Hoàng Phố: môi trường hình thành nhà quân sự cách mạng

Những năm 1926–1927, Quảng Châu được xem là “Mátxcơva phương Đông”, trung tâm của phong trào cách mạng châu Á. Tại đây, Phùng Chí Kiên được học tập lý luận cách mạng trong lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy tại số nhà 13 đường Văn Minh. Các bài giảng không chỉ truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin mà còn trang bị phương pháp tuyên truyền, vận động quần chúng, tổ chức cơ sở cách mạng và hoạt động bí mật. Sau khóa học, Phùng Chí Kiên được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại lễ kết nạp tổ chức trước mộ liệt sĩ Phạm Hồng Thái ở nghĩa trang Hoàng Hoa Cương. Nhận thấy đồng chí có tố chất quân sự nổi bật, Nguyễn Ái Quốc lựa chọn Phùng Chí Kiên vào học tại Trường Quân sự Hoàng Phố với bí danh Mạnh Văn Liễu. Đây là trung tâm đào tạo quân sự lớn của cách mạng Trung Quốc, nơi có sự tham gia giảng dạy của nhiều cố vấn Liên Xô và cán bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc như Chu Ân Lai, Diệp Kiếm Anh. Khóa V Trường Hoàng Phố – khóa học của Phùng Chí Kiên có khoảng 30 thanh niên Việt Nam theo học. Giáo viên quân sự Liên Xô A.I. Trêrêpanốp đánh giá các học viên Việt Nam là những người “rất nghiêm chỉnh, cần cù lao động, dốc hết sức lực để học tập” [1]. Trong thời gian này, Phùng Chí Kiên được đào tạo về chiến thuật bộ binh, chỉ huy quân sự, công tác hậu cần, thông tin liên lạc và tổ chức quân đội cách mạng.

Biến cố lớn xảy ra vào tháng 4-1927 khi Tưởng Giới Thạch tiến hành chính biến phản cách mạng, đàn áp lực lượng cộng sản; hàng trăm học viên, giảng viên cộng sản tại Trường Quân sự Hoàng Phố bị bắt giam, khủng bố. Trong hoàn cảnh đó, Phùng Chí Kiên cùng nhiều thanh niên Việt Nam vẫn kiên quyết đứng về phía cách mạng, tham gia Khởi nghĩa Quảng Châu tháng 12-1927 và trực tiếp chỉ huy một đơn vị quân khởi nghĩa chiến đấu trên đường phố Quảng Châu. Sau thất bại của khởi nghĩa, đồng chí rút về hoạt động tại Khu Xô viết Hải – Lục – Phong (Quảng Đông), tiếp tục tham gia lực lượng Hồng quân công nông Trung Quốc. Cuối năm 1928, Phùng Chí Kiên bị chính quyền Quốc dân đảng bắt giam cùng 12 thanh niên Việt Nam khác; dù bị tra khảo gần 9 tháng, địch vẫn không tìm được chứng cứ buộc tội và buộc phải trả tự do cho đồng chí.

Cuối năm 1929, Phùng Chí Kiên được kết nạp vào Đảng Cộng sản Trung Quốc và chính thức gia nhập Hồng quân Trung Quốc. Với tên gọi Cam My Liệt, đồng chí lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như liên trưởng, bí thư chi bộ đảng, chính trị viên tiểu đoàn, ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ trung đoàn và Trung đoàn trưởng Trung đoàn 4 Hồng quân Đông Giang. Việc được giao nhiều trọng trách trong Hồng quân Trung Quốc cho thấy năng lực tổ chức, trình độ quân sự và bản lĩnh chính trị của Phùng Chí Kiên đã được phong trào cách mạng quốc tế ghi nhận từ rất sớm.

Những năm tháng hoạt động trong phong trào cách mạng Trung Quốc không chỉ giúp Phùng Chí Kiên trưởng thành trong thực tiễn đấu tranh vũ trang, mà còn góp phần hình thành tư duy quân sự cách mạng, tinh thần quốc tế vô sản và kinh nghiệm xây dựng lực lượng vũ trang – nền tảng quan trọng để đồng chí trở thành một trong những cán bộ quân sự tiền bối đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam.

3. Vai trò trong khôi phục tổ chức Đảng và hoạch định đường lối cách mạng

Năm 1930, Phùng Chí Kiên gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Sau đó, đồng chí được cử sang học tại Trường Đại học Phương Đông ở Liên Xô từ tháng 6-1932 đến tháng 3-1934 – trung tâm đào tạo lý luận lớn của Quốc tế Cộng sản dành cho các nước thuộc địa.

Sau cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, hệ thống tổ chức Đảng trong nước bị thực dân Pháp khủng bố nặng nề; nhiều cán bộ chủ chốt hy sinh hoặc bị bắt. Trong bối cảnh đó, năm 1934, Quốc tế Cộng sản cử Phùng Chí Kiên cùng Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập trở về hoạt động trong Ban Chỉ huy ở ngoài nhằm khôi phục hệ thống tổ chức Đảng. Từ ngày 27 đến 31-3-1935, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Đảng họp tại Ma Cao (Trung Quốc). Đây là Đại hội đầu tiên đánh dấu sự phục hồi hệ thống tổ chức của Đảng sau thời kỳ khủng bố trắng. Tại Đại hội này, Phùng Chí Kiên được bầu vào Thường vụ Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Tháng 7-1936, đồng chí cùng Lê Hồng Phong và Hà Huy Tập tham dự Hội nghị đại biểu Ban Chấp hành Trung ương và Ban Chỉ huy ở ngoài tại Thượng Hải nhằm quán triệt Nghị quyết Đại hội VII Quốc tế Cộng sản. Hội nghị chủ trương chuyển hướng chiến lược đấu tranh sang đòi dân sinh, dân chủ, chống phát xít và chống chiến tranh, mở đầu cao trào dân chủ 1936–1939 ở Đông Dương.

Năm 1937, Phùng Chí Kiên về nước tham dự Hội nghị Trung ương mở rộng tại Bà Điểm – Hóc Môn (Gia Định), tiếp tục được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Cuối năm 1937, đồng chí được phân công trở lại Hồng Kông lãnh đạo Ban Chỉ huy ở ngoài thay cho Lê Hồng Phong về nước hoạt động.

Tháng 10-1938, Phùng Chí Kiên bị chính quyền Anh ở Hồng Kông bắt giam. Sau hai tháng điều tra không đủ chứng cứ buộc tội, địch buộc phải trả tự do cho đồng chí. Sự kiện này cho thấy mức độ hoạt động mạnh mẽ và ảnh hưởng chính trị của đồng chí đối với phong trào cách mạng Việt Nam ở hải ngoại.

4. Phùng Chí Kiên với quá trình xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam

Năm 1939–1940, khi Hồ Chí Minh hoạt động tại Trung Quốc, Phùng Chí Kiên là một trong những cán bộ trực tiếp tổ chức đón và bảo vệ Nguyễn Ái Quốc. Đồng chí nhiều lần đưa Nguyễn Ái Quốc đi công tác tại các địa bàn Mông Tự, Nghi Lương, Khai Viễn thuộc tỉnh Vân Nam. Tháng 6-1940, dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Ái Quốc, Phùng Chí Kiên cùng Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng tổ chức huấn luyện cho 40 thanh niên yêu nước tại Quảng Tây để đưa về Cao Bằng xây dựng cơ sở cách mạng. Đây được xem là lớp huấn luyện cán bộ quân sự và chính trị đầu tiên chuẩn bị cho việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng ở Việt Nam. Nội dung huấn luyện không chỉ bao gồm lý luận chính trị mà còn có kỹ năng quân sự, phương pháp tổ chức quần chúng, xây dựng cơ sở cách mạng và phương thức đấu tranh vũ trang. Ngày 28-1-1941, Phùng Chí Kiên cùng Nguyễn Ái Quốc trở về Pác Bó (Cao Bằng), trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng trong nước. Đây là dấu mốc đặc biệt quan trọng, mở đầu thời kỳ Đảng chuyển hướng chiến lược, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu.

Tại Hội nghị Trung ương 8 (5-1941), Phùng Chí Kiên được bầu lại vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và được giao phụ trách công tác quân sự của Đảng, trực tiếp chỉ đạo khu căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai, làm Chỉ huy trưởng Đội Cứu quốc quân I – một trong những tổ chức tiền thân đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong điều kiện vô cùng khó khăn, lực lượng Cứu quốc quân vừa thiếu vũ khí, thiếu lương thực, vừa thường xuyên bị địch bao vây, truy quét, nhưng dưới sự chỉ huy của Phùng Chí Kiên vẫn duy trì được hoạt động chiến đấu và bảo vệ căn cứ địa cách mạng. Với kiến thức quân sự được đào tạo bài bản ở Hoàng Phố và kinh nghiệm chiến đấu thực tiễn trong Hồng quân Trung Quốc, Phùng Chí Kiên trở thành một trong những cán bộ quân sự nòng cốt đầu tiên của Đảng trong quá trình xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng đánh giá Phùng Chí Kiên là người “có đức độ và tài năng cả chính trị và quân sự”, “được đào tạo cơ bản”, “có công lao to lớn đối với Đảng ta, quân đội ta” [2]. Nhận định đó phản ánh vai trò đặc biệt của đồng chí trong giai đoạn hình thành lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam.

5. Tấm gương người cộng sản kiên trung, bất khuất

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Phùng Chí Kiên không chỉ nổi bật ở tài năng chính trị và quân sự mà còn là biểu tượng tiêu biểu của khí tiết người cộng sản. Trong hơn 15 năm hoạt động cách mạng, đồng chí nhiều lần bị truy nã, bắt giam, tra khảo nhưng vẫn giữ vững bản lĩnh cách mạng. Cuối năm 1928, đồng chí bị chính quyền Quốc dân đảng bắt giam gần 9 tháng tại Trung Quốc nhưng không khai báo. Năm 1938, đồng chí tiếp tục bị chính quyền Anh tại Hồng Kông bắt giữ, song do không đủ chứng cứ buộc tội, địch buộc phải trả tự do cho đồng chí.  Cuối tháng 6-1941, thực dân Pháp huy động hơn 4.000 quân mở cuộc càn quét lớn vào căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não của Đảng và lực lượng Cứu quốc quân. Trong điều kiện chiến đấu cực kỳ ác liệt, Phùng Chí Kiên trực tiếp chỉ huy lực lượng Cứu quốc quân bảo vệ an toàn các đồng chí lãnh đạo Trung ương và tổ chức lực lượng chống địch.

Ngày 22-8-1941, trong trận chiến đấu tại Ngân Sơn (Bắc Kạn), đồng chí bị thương nặng và bị địch bắt. Dù bị tra tấn dã man, Phùng Chí Kiên vẫn giữ vững khí tiết của người cộng sản, không đầu hàng, không phản bội lý tưởng cách mạng. Sự hy sinh của đồng chí trở thành biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần bất khuất của lớp cán bộ cộng sản tiền bối Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định truy phong quân hàm cấp tướng cho Phùng Chí Kiên – một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Tháng 11-2003, Đảng và Nhà nước chính thức công nhận đồng chí là “Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng khóa I, cán bộ lãnh đạo quân đội cấp tướng, liệt sĩ hy sinh anh dũng trong chiến đấu”.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Phùng Chí Kiên là hình ảnh tiêu biểu của lớp chiến sĩ cộng sản tiền bối Việt Nam giàu lòng yêu nước, kiên trung với lý tưởng cách mạng và giàu tinh thần quốc tế vô sản. Từ Quảng Châu, Hoàng Phố, Đại học Phương Đông đến Bắc Sơn – Võ Nhai, mỗi chặng đường hoạt động của đồng chí đều gắn với những bước chuyển quan trọng của cách mạng Việt Nam giai đoạn 1926–1941. Những đóng góp của Phùng Chí Kiên trong xây dựng tổ chức Đảng, đào tạo cán bộ và hình thành lực lượng vũ trang cách mạng đã góp phần quan trọng chuẩn bị cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng thời để lại tấm gương sáng về bản lĩnh, khí tiết và tinh thần hy sinh của người cộng sản Việt Nam.

Kim Lưu, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy