Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng 3 âm lịch) không chỉ là một ngày lễ truyền thống, mà đã trở thành biểu tượng hội tụ của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, của ý thức cội nguồn và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong tâm thức người Việt, dù ở bất cứ nơi đâu, câu ca “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba” vẫn vang lên như một lời nhắc nhở sâu sắc về gốc rễ, về trách nhiệm và niềm tự hào dân tộc.

Theo truyền thuyết và sử liệu, các Vua Hùng là những người đã có công dựng nên Nhà nước Văn Lang - nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Dù mang màu sắc huyền thoại, nhưng hình tượng Vua Hùng đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của người Việt như một biểu trưng của khởi nguyên dân tộc. Việc thờ cúng các Vua Hùng vì thế không đơn thuần là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là sự tri ân đối với tổ tiên, khẳng định tính liên tục của lịch sử và bản sắc văn hoá Việt Nam.

Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức trọng thể tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), nơi được xem là “đất Tổ” của dân tộc. Không chỉ dừng lại ở một địa điểm, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã lan tỏa rộng khắp cả nước, hiện diện trong hàng nghìn đình, đền, miếu. Điều này phản ánh một đặc điểm rất riêng của văn hóa Việt: Sự kết hợp hài hoà giữa tín ngưỡng dân gian và ý thức quốc gia, dân tộc.

Năm 2012, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là sự khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của Việt Nam, mà còn góp phần nâng cao nhận thức của toàn xã hội về việc gìn giữ, phát huy các giá trị truyền thống.

Trong đời sống văn hóa người Việt, Giỗ Tổ Hùng Vương mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Trước hết, đó là biểu hiện tập trung của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Người Việt luôn coi trọng cội nguồn, tổ tiên, xem đó là nền tảng của đạo đức và nhân cách. Việc tưởng nhớ các Vua Hùng chính là sự nối dài truyền thống hiếu nghĩa, tri ân và biết ơn.

Thứ hai, Giỗ Tổ là dịp củng cố ý thức cộng đồng và tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Không phân biệt vùng miền, dân tộc, tôn giáo hay tầng lớp xã hội, mọi người đều hướng về đất Tổ với chung một tấm lòng thành kính. Điều này tạo nên sự gắn kết bền chặt - một yếu tố quan trọng làm nên sức mạnh của dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử.

Thứ ba, lễ hội Đền Hùng còn là không gian sinh hoạt văn hoá dân gian phong phú, nơi hội tụ nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như hát xoan, hát ghẹo, trò diễn dân gian… Qua đó, các giá trị văn hoá được lưu giữ, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách tự nhiên, bền vững.

Nhận thức sâu sắc vai trò của văn hoá trong phát triển bền vững đất nước, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm, đề cao việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển. Tiếp đó, Nghị quyết số 33-NQ/TW (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn, phát huy các di sản văn hoá dân tộc, gắn với giáo dục truyền thống và xây dựng con người mới. Hiến pháp năm 2013 cũng khẳng định trách nhiệm của Nhà nước và toàn xã hội trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa. Luật Di sản văn hóa (sửa đổi, bổ sung) cùng nhiều văn bản quy phạm pháp luật đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho công tác này.

Trong giai đoạn hiện nay, tư duy của Đảng về văn hóa tiếp tục được phát triển, thể hiện rõ trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng và trụ cột phát triển đất nước bền vững. Nghị quyết nhấn mạnh xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; phát triển con người Việt Nam toàn diện; đồng thời chú trọng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, trong đó có các giá trị truyền thống như tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và chuyển đổi số. Qua đó, tiếp tục khẳng định quan điểm nhất quán của Đảng: Đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội và coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển lâu dài của đất nước.

Lễ giỗ Tổ tại đền Hồng Sơn 2025

Đối với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách cụ thể như: Đầu tư tu bổ, tôn tạo Khu di tích lịch sử Đền Hùng; tổ chức Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương quy mô quốc gia; đưa ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch trở thành ngày nghỉ lễ chính thức; tăng cường giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa trong hệ thống giáo dục; đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá giá trị di sản ra quốc tế.

Bên cạnh đó, việc xã hội hóa hoạt động bảo tồn di sản, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng cũng được chú trọng, góp phần làm cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc càng trở nên cấp thiết. Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là dịp tưởng nhớ cội nguồn, mà còn là cơ hội để giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân.

Trước hết, cần tiếp tục nâng cao nhận thức của toàn xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ, về ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Công tác giáo dục trong nhà trường cần gắn lý thuyết với trải nghiệm thực tế, giúp học sinh hiểu và tự hào về truyền thống dân tộc.

Thứ hai, cần đổi mới hình thức tổ chức lễ hội theo hướng văn minh, tiết kiệm, giữ gìn bản sắc, đồng thời loại bỏ các biểu hiện tiêu cực, mê tín dị đoan, thương mại hóa. Việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, giới thiệu di sản cũng là hướng đi cần thiết trong thời đại số.

Thứ ba, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững, tạo sinh kế cho người dân, nhưng phải đảm bảo hài hoà giữa khai thác và gìn giữ. Đây là bài toán cần có sự quản lý chặt chẽ và tầm nhìn dài hạn.

Cuối cùng, mỗi người dân cần ý thức rõ vai trò của mình trong việc giữ gìn và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương chỉ thực sự sống động khi được nuôi dưỡng trong đời sống thường ngày, trong mỗi hành vi, mỗi suy nghĩ của con người Việt Nam.

Tại tỉnh Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, tín ngưỡng thờ cúng các Vua Hùng cũng được gìn giữ và lan tỏa sâu rộng trong đời sống nhân dân. Dù không phải là “đất Tổ”, nhưng với đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, hằng năm vào dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, nhiều địa phương trong tỉnh đều tổ chức các hoạt động dâng hương, tưởng niệm trang nghiêm tại các đình, đền, nhà thờ họ, thu hút đông đảo cán bộ, đảng viên và nhân dân tham gia.

Đặc biệt, tại các thiết chế văn hóa cơ sở như đình làng, đền thờ, không gian sinh hoạt cộng đồng, việc lồng ghép tuyên truyền về nguồn cội dân tộc, về công lao dựng nước của các Vua Hùng đã góp phần nâng cao nhận thức, bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Nhiều trường học trên địa bàn tỉnh đã tổ chức các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt chuyên đề, kể chuyện lịch sử, qua đó giúp học sinh hiểu rõ hơn về ý nghĩa của ngày Giỗ Tổ, gắn giáo dục truyền thống với thực tiễn địa phương.

Bên cạnh đó, tỉnh Nghệ An còn chú trọng gắn việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, xây dựng nông thôn mới và đô thị văn minh. Nhiều lễ hội truyền thống trên địa bàn được phục dựng, tổ chức theo hướng văn minh, tiết kiệm, giữ gìn bản sắc, qua đó tạo môi trường thuận lợi để các giá trị văn hóa, trong đó có đạo lý hướng về cội nguồn, tiếp tục được nuôi dưỡng và lan tỏa.

Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số, công tác tuyên truyền về Giỗ Tổ Hùng Vương và các giá trị văn hóa truyền thống cũng được đổi mới mạnh mẽ. Các cơ quan, đơn vị trong tỉnh đã tăng cường ứng dụng nền tảng số, mạng xã hội, cổng thông tin điện tử để lan tỏa thông tin chính thống, góp phần định hướng nhận thức, đấu tranh với các biểu hiện lệch lạc, mê tín dị đoan hoặc thương mại hóa lễ hội.

Từ thực tiễn đó cho thấy, việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ diễn ra ở phạm vi quốc gia mà đã trở thành nhu cầu tự thân, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân ở từng địa phương, trong đó có tỉnh Nghệ An. Đây chính là nền tảng quan trọng để tiếp tục bồi đắp bản sắc văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và tạo động lực phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Quang Minh