Sinh ra trong gia đình nông dân nghèo, từ nhỏ đồng chí đã thấm thía nỗi khổ cực của nhân dân dưới ách áp bức thực dân, từ đó hình thành tình cảm sâu sắc với quê hương, đất nước và khát vọng cháy bỏng được đứng lên tranh đấu vì độc lập dân tộc.

Thời niên thiếu, khi học tại Trường Quốc học Vinh - một trung tâm giáo dục nơi sớm nhen nhóm các phong trào yêu nước, đồng chí đã say mê tìm hiểu những tư tưởng tiến bộ của thời đại, tiếp xúc với các hoạt động đấu tranh bí mật của học sinh. Cũng từ môi trường đó, đồng chí được giác ngộ cách mạng, bắt đầu tham gia vào tổ chức và phong trào quần chúng. Khi phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh bùng nổ, đồng chí, dù tuổi còn rất trẻ, đã hăng hái tham gia hoạt động, góp phần vào cuộc đấu tranh lịch sử của nhân dân Nghệ An và Hà Tĩnh.

Năm 1930, trong bối cảnh thực dân Pháp thẳng tay đàn áp phong trào, đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Đây là bước ngoặt quyết định trong cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí. Từ đây, đồng chí nhanh chóng trở thành chiến sĩ cách mạng chuyên nghiệp, trực tiếp tham gia tổ chức cơ sở, tuyên truyền vận động quần chúng, gây dựng phong trào đấu tranh ở Nghệ An và nhiều địa bàn khác ở Bắc Trung Bộ.

Trong những năm hoạt động bí mật, đồng chí liên tục đối mặt với hiểm nguy, bị mật thám truy lùng và nhiều lần bị bắt. Thực dân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn dã man: mua chuộc, dụ dỗ, tra tấn, đày đọa với mục tiêu khuất phục, làm lung lạc ý chí chiến sĩ cách mạng. Đồng chí bị giam cầm tại các nhà tù Hỏa Lò, Sơn La và Buôn Ma Thuột - những nơi khét tiếng là “địa ngục trần gian”. Tuy nhiên, trong bất cứ hoàn cảnh nào, đồng chí vẫn thể hiện khí tiết và tinh thần kiên trung, giữ trọn niềm tin vào con đường đấu tranh mà Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra. Trong tù, đồng chí được anh em tù nhân tin tưởng bầu làm Bí thư Chi bộ, lãnh đạo tổ chức đấu tranh, tuyệt thực, buộc nhà tù cải thiện điều kiện giam giữ, đồng thời duy trì hoạt động học tập lý luận, rèn luyện ý chí. Chi bộ tù Sơn La dưới sự lãnh đạo của đồng chí và các chiến sĩ cộng sản khác thực sự trở thành “trường học cộng sản”. Đảng ta khẳng định: “Trong những năm hoạt động bí mật, cũng như lúc bị địch bắt, tra tấn, tù đày, đồng chí đã luôn nêu cao tinh thần kiên định, vững vàng và chí khí của người cộng sản kiên cường vượt qua mọi gian nguy, thử thách” [1]. Chính những năm tháng bị giam cầm đã rèn luyện bản lĩnh, củng cố niềm tin cách mạng, và giúp đồng chí trưởng thành vượt bậc về tư duy tổ chức.

Tháng 3/1945, sau khi ra khỏi ngục tù, trở về ngay với phong trào cách mạng trong bối cảnh Nhật đảo chính Pháp, chính quyền thực dân tan rã và thời cơ cách mạng đang chín muồi. Với phẩm chất tổ chức xuất sắc, đồng chí được giao giữ cương vị Bí thư Thành ủy Hà Nội, trực tiếp lãnh đạo quá trình chuẩn bị Tổng khởi nghĩa. Đồng chí đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng cơ sở, thống nhất lực lượng, tổ chức động viên quần chúng và tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội ngày 19/8/1945. Thắng lợi của nhân dân Hà Nội đã góp phần quyết định vào thắng lợi chung của Cách mạng Tháng Tám, tạo điều kiện cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Sau Tổng khởi nghĩa, đồng chí tiếp tục giữ trọng trách bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ trong bối cảnh các thế lực phản động trong và ngoài nước câu kết chống phá, thực dân Pháp nuôi mộng quay lại xâm lược, CIA can thiệp và lực lượng nội phản cấu kết lật đổ chính quyền non trẻ.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ vào tháng 12/1946, đồng chí Trần Quốc Hoàn tiếp tục được giao những trọng trách hết sức quan trọng: làm phái viên của Trung ương tại mặt trận Hà Nội; Bí thư Liên khu II và Khu X; sau đó là Bí thư Đặc khu ủy Hà Nội và Bí thư Thành ủy Hà Nội. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí, quân và dân Hà Nội đã anh dũng chiến đấu, kìm chân quân địch hơn ba tháng, tạo điều kiện để các cơ quan Trung ương và Chính phủ rút khỏi Thủ đô an toàn, đồng thời tổ chức chiến tranh du kích ở vùng địch hậu, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và việc ký kết Hiệp định Giơnevơ, trên cương vị Bí thư Thành ủy, Bí thư Đảng ủy tiếp quản Thủ đô, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã lãnh đạo công tác tiếp quản, đón và bảo vệ an toàn các cơ quan Trung ương, Chính phủ trở về Hà Nội, bảo đảm an ninh, trật tự trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt quan trọng.

Năm 1953, đồng chí được phân công giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Công an – vị trí mà đồng chí đảm nhiệm liên tục trong 27 năm (1953–1980), trở thành người lãnh đạo ngành Công an nhân dân lâu năm nhất. Trên cương vị đó, đồng chí đã trực tiếp chỉ đạo xây dựng lực lượng Công an nhân dân ngày càng trưởng thành toàn diện, phát triển lực lượng từ Trung ương đến cơ sở, kiện toàn hệ thống tổ chức, lý luận nghiệp vụ, đào tạo cán bộ và phương thức chiến đấu, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia trong mọi tình huống lịch sử. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí, lực lượng Công an đã phát huy vai trò nòng cốt trong việc đấu tranh bảo vệ chế độ, làm thất bại hàng nghìn âm mưu phá hoại của các cơ quan tình báo nước ngoài, các tổ chức phản động, biệt kích gián điệp, các chiến dịch phá hoại của chính quyền Sài Gòn và Mỹ – ngụy. Đồng chí kiên định mục tiêu bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, bảo vệ miền Bắc và góp phần chi viện miền Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đồng chí luôn nhấn mạnh nhiệm vụ căn bản nhất của ngành là bảo vệ Đảng, Nhà nước và nhân dân, theo tinh thần: “vì nước quên thân, vì dân phục vụ”, trung thành tuyệt đối với sự nghiệp cách mạng.

Sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, đồng chí được giao trọng trách Trưởng Ban Tổ chức Trung ương (1976–1980), tiếp tục tham gia hoạch định chiến lược cán bộ toàn Đảng trong giai đoạn cả nước bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tác phong công tâm, khách quan, sâu sát của đồng chí góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên”.

Từ năm 1980, đồng chí chuyển sang đảm nhiệm công tác dân vận và Mặt trận Tổ quốc – lĩnh vực mà đồng chí đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm thực tiễn phong phú trong suốt quá trình hoạt động cách mạng. Trên cương vị mới, đồng chí đặc biệt coi trọng sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, coi đây là nền tảng của mọi thắng lợi cách mạng. Đồng chí nhấn mạnh: “Nếu không biết dựa vào dân thì chúng ta không thể hoàn thành được nhiệm vụ của mình”; “Quần chúng càng được phát động mạnh mẽ bao nhiêu, thì cuộc đấu tranh chống phản cách mạng càng triệt để bấy nhiêu…”[2]. Quan điểm ấy không chỉ là phương pháp công tác mà còn là tiêu chí quan trọng để đánh giá lập trường chính trị của người cán bộ. Đây chính là sự thống nhất sâu sắc giữa lý luận Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và kinh nghiệm thực tiễn mà đồng chí đúc rút từ cuộc đời hoạt động cách mạng phong phú của mình.

Từ thực tiễn lãnh đạo công tác Dân vận và Mặt trận, đồng chí Trần Quốc Hoàn luôn yêu cầu phải vận động, tổ chức được đông đảo nhân dân tham gia phong trào cách mạng; đồng thời chỉ rõ rằng trong mỗi giai đoạn khác nhau, nội dung, phương pháp và hình thức công tác dân vận phải được bổ sung, đổi mới cho phù hợp tình hình mới và đem lại hiệu quả thiết thực. Đây là điều đồng chí đặc biệt tâm niệm và dành nhiều công sức nghiên cứu nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ Đảng giao. Đồng chí khẳng định: “thật sự tin tưởng và dựa vào nhân dân, kiên quyết phát động khí thế cách mạng của quần chúng để đấu tranh mạnh mẽ chống phản cách mạng là một tiêu chuẩn quan trọng để xét lập trường, quan điểm của người cán bộ” [3]. Đồng chí cho rằng công tác vận động quần chúng chỉ phát huy hiệu lực khi gắn tuyên truyền với hành động thực tế, gắn nhiệm vụ cách mạng với lợi ích thiết thân của nhân dân. Phong cách lãnh đạo của đồng chí luôn toát lên sự gần gũi, giản dị và chân thành. Đồng chí coi trọng việc đi cơ sở, đối thoại trực tiếp với nhân dân, lắng nghe ý kiến và giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh từ đời sống. Đảng ta đã đánh giá đồng chí là người có “đức tính chân thành, thẳng thắn, khiêm tốn, giản dị, thương yêu đồng chí”, là tấm gương sáng về đạo đức cách mạng, kiên định lý tưởng, trung thành với Đảng và gắn bó máu thịt với nhân dân.

Sau hơn nửa thế kỷ hoạt động liên tục vì Đảng, vì dân, mặc dù tuổi cao, sức yếu, đồng chí vẫn giữ tinh thần trách nhiệm cao, tiếp tục dõi theo và đóng góp vào sự nghiệp của Đảng. Với những cống hiến vĩ đại, đồng chí Trần Quốc Hoàn được Đảng, Nhà nước và nhân dân đánh giá là nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu, chiến sĩ cộng sản kiên trung, được trao tặng Huân chương Sao Vàng và nhiều phần thưởng cao quý khác.

Cuộc đời, sự nghiệp và tấm gương đạo đức của đồng chí mãi mãi là biểu tượng của lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, tận tụy phụng sự Tổ quốc và nhân dân, là niềm tự hào của lực lượng Công an nhân dân và toàn dân tộc Việt Nam. Đồng chí đã để lại những bài học quý báu về bản lĩnh chính trị, trí tuệ tổ chức, đạo đức trong sáng, phong cách lãnh đạo, kinh nghiệm dân vận và tinh thần dựa vào nhân dân để làm nên sức mạnh lịch sử. Đồng chí xứng đáng là người học trò ưu tú của Chủ tịch Hồ Chí Minh và là tấm gương sáng ngời cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.

Lưu Kim, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy